Dziedziczenie to temat, który większości z nas kojarzy się ze śmiercią bliskiej osoby i przekazaniem majątku najbliższym krewnym. W polskim systemie prawnym dziedziczenie następuje z mocy ustawy lub na podstawie testamentu. Ale czy można z wyprzedzeniem zrezygnować z przysługującego nam spadku? Tak — i służy do tego umowa o zrzeczenie się dziedziczenia. Jak działa ta instytucja? Kiedy można z niej skorzystać? I jakie niesie ze sobą skutki? O tym poniżej.
Czym jest zrzeczenie się dziedziczenia?
Zrzeczenie się dziedziczenia to umowa zawierana za życia spadkodawcy i przyszłego spadkobiercy, której skutkiem jest wyłączenie tego drugiego z grona spadkobierców ustawowych. Innymi słowy — osoba, która potencjalnie mogłaby dziedziczyć po kimś z ustawy, godzi się na to, że nie będzie dziedziczyć po tej osobie, a więc zostanie całkowicie pominięta przy podziale majątku.
Co ważne — ta forma rezygnacji dotyczy wyłącznie dziedziczenia ustawowego, czyli takiego, które ma miejsce, gdy nie ma testamentu. Zrzeczenie się nie eliminuje możliwości zostania spadkobiercą testamentowym — spadkodawca nadal może powołać taką osobę do dziedziczenia w testamencie.
Jak zawrzeć taką umowę?
Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego, inaczej będzie nieważna. Jej stronami są:
- spadkodawca – czyli osoba, po której potencjalnie będzie dziedziczony majątek,
- spadkobierca ustawowy – np. dziecko, małżonek, rodzeństwo, który zrzeknie się dziedziczenia.
Umowa może być zawarta również przez pełnomocnika, jednak konieczne jest pełnomocnictwo szczególne.
Co istotne – jeśli umowa nie stanowi inaczej, zrzeczenie się dotyczy również zstępnych osoby zrzekającej się (czyli jej dzieci, wnuków itd.), tak jakby w ogóle nie istnieli w chwili otwarcia spadku. Można jednak w umowie wyłączyć ten skutek i ograniczyć go tylko do jednej osoby.
W jakich sytuacjach warto zrzec się dziedziczenia?
Choć na pierwszy rzut oka może się to wydawać nieopłacalne, zrzeczenie się dziedziczenia może być bardzo korzystnym rozwiązaniem — dla obu stron. Najczęstsze przypadki to:
- spadkobierca otrzymał darowiznę lub zapis wcześniej – np. jedno z dzieci dostało od rodziców mieszkanie i w zamian rezygnuje z dalszych roszczeń po ich śmierci,
- spadkodawca chce uniknąć roszczeń o zachowek – umowa o zrzeczenie się dziedziczenia wyłącza również prawo do zachowku, które przysługiwałoby spadkobiercy, nawet jeśli zostałby pominięty w testamencie,
- uporządkowanie spraw rodzinnych – np. spadkodawca chce zabezpieczyć interesy konkretnego dziecka lub małżonka, a pozostali zrzekają się dziedziczenia za życia w ramach rodzinnego porozumienia.
Czy można się zrzec tylko części spadku?
Tak. Choć klasyczne zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje całość spadku ustawowego, prawo dopuszcza modyfikacje. Możliwe jest np.:
- częściowe zrzeczenie się – czyli zrzeczenie się tylko ułamkowej części udziału,
- zrzeczenie się wyłącznie prawa do zachowku,
- zrzeczenie się na korzyść innej osoby – np. dziecko zrzeka się dziedziczenia na rzecz swojego rodzeństwa.
Warto jednak pamiętać, że prawo zakazuje konstruowania tej umowy na warunkach (np. „zrzekam się spadku, jeśli otrzymam darowiznę”) – wyjątkiem jest zrzeczenie się na rzecz konkretnej osoby, które w razie wątpliwości uważa się za dokonane pod warunkiem, że ta osoba rzeczywiście będzie dziedziczyć.
A co jeśli spadkodawca nie dotrzymał „ustaleń”?
Prawo nie wymaga, by zrzeczenie się dziedziczenia było związane z jakimkolwiek świadczeniem na rzecz osoby zrzekającej się. Jednak w praktyce często ma ono ekonomiczne uzasadnienie — np. darowizna lub zapis testamentowy. Jeśli spadkodawca się z takiej „obietnicy” nie wywiąże, osoba zrzekająca się nie może powołać się na nieważność umowy. Jedyną drogą jest wówczas uchylenie się od skutków umowy z powodu podstępu (np. jeśli spadkodawca działał nieuczciwie i celowo wprowadził drugą stronę w błąd – art. 86 k.c.).
Czy można „cofnąć” zrzeczenie się dziedziczenia?
Tak – ale tylko w jeden sposób: poprzez kolejną umowę (również notarialną), w której strony zgodnie rozwiążą wcześniejszą umowę o zrzeczenie się dziedziczenia. Tylko wtedy zrzekający się odzyskuje możliwość dziedziczenia z ustawy oraz prawo do zachowku.
Podsumowanie
Zrzeczenie się dziedziczenia to wyjątkowy instrument prawny, który pozwala świadomie i trwale zrezygnować z dziedziczenia ustawowego – w zamian za wcześniejsze świadczenie lub z innych przyczyn rodzinnych. Choć instytucja ta jest rzadziej stosowana niż odrzucenie spadku po śmierci spadkodawcy, to może być praktycznym narzędziem do planowania sukcesji i unikania sporów spadkowych. Warto jednak pamiętać, że taka umowa wymaga formy aktu notarialnego i niesie ze sobą doniosłe skutki prawne – dlatego decyzję o jej zawarciu warto skonsultować z prawnikiem lub notariuszem.