Akt notarialny uchodzi za dokument wyjątkowo trwały i odporny na podważenie. Nie oznacza to jednak, że jest całkowicie niepodważalny. Jeżeli do jego sporządzenia doszło z naruszeniem prawa lub przy wadach oświadczeń woli, można domagać się jego unieważnienia. Sprawdź, na czym polega taka procedura.
Czy unieważnia się akt, czy czynność prawną?
To ważne rozróżnienie: nie unieważnia się samego dokumentu, lecz czynność prawną w nim zapisaną (np. sprzedaż, darowiznę, pełnomocnictwo). Akt notarialny jest jedynie formą tej czynności.
Dokument nadal istnieje, ale skutki prawne czynności mogą zostać zniesione przez sąd.
Podstawy unieważnienia czynności zawartej w akcie notarialnym
1. Brak świadomości lub swobody przy składaniu oświadczenia woli
Dotyczy sytuacji, gdy osoba podpisująca akt:
- była w stanie wyłączającym świadome podejmowanie decyzji (np. stan zdrowotny, silne zaburzenia psychiczne),
- działała pod wpływem silnych leków,
- znajdowała się w stanie nietrzeźwości.
Tu kluczowe są opinie biegłych i dokumentacja medyczna.
2. Błąd istotny
Może dotyczyć:
- co do treści czynności (np. błędne przekonanie co do zakresu przenoszonych praw),
- co do osoby drugiej strony.
Błąd musi być istotny — taki, który wpłynął na decyzję o podpisaniu aktu.
3. Podstęp
Jeśli druga strona świadomie wprowadziła w błąd w celu doprowadzenia do zawarcia czynności, można żądać unieważnienia. Podstęp jest trudniejszy do udowodnienia, ale jednocześnie daje spadkobiercom i samym stronom szerokie możliwości prawne.
4. Groźba
Jeśli ktoś podpisał akt pod wpływem nacisków, zastraszania lub strachu, możliwe jest uchylenie się od skutków czynności. Liczy się zarówno groźba fizyczna, jak i psychiczna.
5. Nieważność czynności z mocy prawa
Np. sprzedaż dokonana przez osobę nieuprawnioną do reprezentacji, umowa sprzeczna z ustawą lub zasadami współżycia społecznego, czynność pozorna lub zmierzająca do obejścia prawa.
Jak wygląda procedura unieważnienia?
- Analiza dokumentów — akt notarialny, okoliczności zawarcia umowy, wszelkie dowody.
- Zgromadzenie materiału dowodowego — świadkowie, dokumentacja medyczna, korespondencja, ekspertyzy.
- Wniesienie pozwu do sądu cywilnego — o ustalenie nieważności lub o uchylenie się od skutków prawnych czynności.
- Postępowanie dowodowe — w tym przesłuchania, opinie biegłych.
- Wyrok sądu — może stwierdzić nieważność albo oddalić powództwo.
Terminy na podważenie aktu
- w przypadku błędu lub groźby — co do zasady rok od wykrycia błędu lub ustania groźby,
- w przypadku braku świadomości lub swobody — nie ma ścisłego rocznego terminu, ale działa ogólny termin przedawnienia,
- nieważność bezwzględna można podnosić zawsze.
Wnioski
Choć akt notarialny ma wysoki stopień ochrony prawnej, nie jest nienaruszalny. Jeśli istnieją wady oświadczenia woli lub naruszenie przepisów, możliwe jest skuteczne podważenie czynności. Procedura jest jednak wymagająca i wymaga solidnych dowodów — wsparcie prawnika znacznie zwiększa szanse na powodzenie.